OPOŹNIONY CZY ZABURZONY ROZWÓJ MOWY - CoTyPowiesz.pl
Saperska 44B/2A, Poznań
CoTyPowiesz.pl

Rozwój mowy dzieci często budzi wątpliwości rodziców, dlatego udają się na konsultacje do logopedy. Podczas wizyty często spotykają się z terminologią, która nie jest dla nich do końca zrozumiała. Sam obszar diagnozy logopedycznej bywa trudny i niejednokrotnie nie kończy się na jednym spotkaniu ze specjalistą. Zwłaszcza jeśli to pierwsza taka konsultacja ocena rozwoju wymaga pogłębionych badań w wielu obszarach funkcjonowania małego pacjenta.

Mając wiedze iż prawidłowy rozwój mowy dziecka świadczy o jego zrównoważonym funkcjonowaniu, szczególnie dużo uwagi poświęcamy diagnozie logopedycznej. Należy ją rozumieć jako proces, podczas którego dokonujemy oceny biorąc pod uwagę nie tylko ilość i jakość wypowiadanych słów, funkcjonalność języka czy obserwacje zachowania, ale również szczegółowe informacje o stanie zdrowia dziecka. Stąd częste przekonanie, że aby odkryć przyczynę problemu należy spojrzeć na funkcjonowanie dziecka holistycznie. Niezbędnym elementem diagnozy jest szczegółowy wywiad z rodzicem, podczas którego uzyskujemy bardzo ważne informacje o rozwoju prenatalnym, okresie okołoporodowym oraz pierwszych miesiącach życia malucha. Rozmawiamy także o poszczególnych etapach rozwoju ruchowego, poznawczego i językowego, wykonanych dotychczas badaniach i wizytach u innych specjalistów. Wszystko to daje nam obraz funkcjonowania pacjenta do momentu spotkania w gabinecie logopedycznym. Niejednokrotnie włączamy do diagnozy lekarzy, fizjoterapeutów, ortodontów i innych specjalistów, którzy pomogą w ustaleniu przyczyny nienormatywnego rozwoju dziecka.

Częstą diagnozą logopedyczną przeważnie u dzieci do 3 roku życia jest opóźniony rozwój mowy. Bywa jednak, że to wstępne rozpoznanie i na dalszych etapach mówimy już o zaburzonym rozwoju mowy. Czym różnią się te pojęcia?

Uwzględniając terminologię obowiązującą aktualnie w polskiej logopedii można wymienić następujące typy opóźnień rozwoju mowy:

  • Samoistny opóźniony rozwój mowy (SORM) lub prosty opóźniony rozwój mowy (PORM)
  • Niesamoistny opóźniony rozwój mowy (NORM)
  • Opóźniony rozwój mowy związany ze specyficznymi zaburzeniami rozwoju mowy i języka (SLI)

O samoistnym opóźnionym rozwoju mowy mówimy wtedy, gdy dziecko pokonuje kolejne kroki milowe nabywania języka (patrz: „Jak rozwija się mowa u dziecka”) z przynajmniej 6 miesięcznym opóźnieniem w stosunku do rówieśników. Zakres nieprawidłowości dotyczy tylko sfery językowej  z zachowaniem rozumienia mowy i prawidłowym funkcjonowaniem w pozostałych sferach (np. ruchowej, poznawczej, społecznej). Najczęściej po podjęciu działań terapeutycznych dziecko sprawnie reaguje na stymulacje i w stosunkowo krótkim czasie zauważalny jest progres umiejętności. Jako przyczyny SORM wskazuje się opóźnienie dojrzewania układu nerwowego oraz czynniki środowiskowe.

Za opóźnienie dojrzewania układu nerwowego odpowiedzialna jest malenizacja włókien nerwowych odpowiadająca za pracę mięśni artykulacyjnych oraz opóźnienie w dojrzewaniu struktur nerwowych dotyczących procesów nadawczo-odbiorczych. Czynnik biologiczny uznawany jest za indywidualną cechę dziecka. Czynniki środowiskowe należy rozumieć jako niedostateczne zapewnienie dziecku warunków do optymalnego rozwoju lub wprowadzenie działań zakłócających prawidłowe nabywanie nowych umiejętności związanych z mową. W przypadku SORM często wystarczy interwencja logopedyczna na jakiś okres czasu oraz zalecenia dla rodziców związane z profilaktyką, np. propozycje odpowiednich zabaw i aktywności z dzieckiem w domu, zamiana butelki ze smoczkiem na kubek otwarty, ograniczenie bodźców audiowizualnych otoczeniu dziecka. 

Rozwój mowy jest zaburzony (ZRM), kiedy jakiś czynnik patogenny powoduje nienormatywne, nieadekwatne zachowania komunikacyjne i językowe, a poziom odchyleń jest dużo szerszy niż w pierwszym przypadku. Konsekwencją upośledzenia procesu kształtowania się mowy jest niesamoistny opóźniony rozwój mowy (NORM). W tym przypadku mamy do czynienia nie tylko z opóźnionym posługiwaniem się mową werbalną, ale również ograniczonym rozumieniem oraz niedostatecznie wykształconymi funkcjami komunikacyjnymi. Nieadekwatne do wieku pacjenta są najczęściej również pozostałe sfery np. motoryczna, intelektualna, społeczna. Zaburzenia mowy mogą być rozwojowe, gdy od samego początku notujemy nieprawidłowy przebieg i nie wyodrębniamy okresu w życiu dziecka zgodnego z normą rozwojową. Mogą być również nabyte, w przypadkach zatrzymania lub regresu umiejętności posługiwania się językiem lub/i rozumienia mowy werbalnej.

Do najczęstszych przyczyn ZRM należą zaburzenia rozwojowe, uszkodzenie narządu słuchu, uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, uszkodzenia obwodowe aparatu mowy. W przeciwieństwie do SORM maja one bardziej trwały charakter i wymagają szerszej diagnostyki, a także niezbędna jest intensywna, często interdyscyplinarna praca zespołu terapeutycznego.

Różnice pomiędzy opóźnionym, a zaburzonym rozwojem mowy znajdują się w tabeli poniżej:

OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWYZABURZONY ROZWÓJ MOWY
słuch fizyczny dziecka jest prawidłowy  

słuch fonematyczny i rozumienie mowy jest w normie  

nie zdiagnozowano uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego    

rozwój psychoruchowy dziecka jest adekwatny do wieku (poza sferą mowy czynnej)  

nie ma wyraźnych obciążeń zawartych w wywiadzie (informacje o przebiegu ciąży i okres okołoporodowy)  

gaworzenie odbywało się o czasie (6-9 miesiąc życia dziecka)  

pacjent w komunikacji stara się wspierać poprzez mimikę, mowę ciała, gesty, dźwięki paralingwlne (np. płacz, śmiech)  

dziecko podejmuje próby komunikowania się, nie izoluje się od otoczenia  

przebieg rozwoju mowy jest charakterystyczny dla dziecka młodszego, ale z zachowaniem prawidłowej prozodii oraz bez deformacji artykulacyjnych        
rozwój komunikacji językowej i kompetencji komunikacyjnej jest nieadekwatny do wieku (np. brak gestu wskazywania palcem w celu współdzielenia uwagi, ograniczony kontakt wzrokowy)  

zaburzenia są widoczne zarówno w mowie czynnej, jak również biernej (trudności z rozumieniem mowy)  

zdiagnozowano uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego lub narządu słuchu  

rozwój psychoruchowy pacjenta jest opóźniony lub nieharmonijny    

w zachowaniu dziecka mogą wystąpić nieadekwatne reakcje werbalne i niewerbalne   występują patologie w sferze oficjalnej oraz liczne nieprawidłowości związane z realizacja głosek i fonemów nieadekwatne do wieku  

występuje trudność z odczytaniem intencji dziecka przez inne osoby  

w niektórych przypadkach brak stałości wypowiadanych dźwięków czy wyrazów    

tempo zachodzących zmian jest niesatysfakcjonujące w stosunku do podjętych działań terapeutycznych  

Podsumowując, różnice pomiędzy opóźnionym, a zaburzonym rozwojem mowy są bardzo wyraźne i obejmują przyczyny powstawania trudności u dziecka, jakość jego funkcjonowania, przebieg postępowania terapeutycznego oraz prognozy dotyczące postępów. Niezależnie jednak  od rodzaju trudności konieczne jest bezzwłoczne zgłoszenie się z dzieckiem do specjalisty, w celu dokonania oceny rozwoju tak, aby zapobiegać pogłębianiu się deficytów. Wcześnie rozpoczęta diagnostyka i terapia jest w obu przypadkach jest wyznacznikiem sukcesu na przyszłość.

Źródła:

Gacka E., 2019, Podejście interakcyjne rodzic – dziecko w terapii opóźnień rozwoju mowy, [w]: Logopedia ISSN 0459-6935, Łódź

Jastrzębowska G., 2003, Zakłócenia i zaburzenia rozwoju mowy, [w] Logopedia. Pytania i odpowiedzi.

Podręcznik akademicki. Zaburzenia komunikacji językowej u dzieci i osób starszych, t. 2, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska, Opole

Grabias S., 2012, Teoria zaburzeń mowy. Perspektywy badań, typologie zaburzeń, procedury postępowania logopedycznego, [w:] Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, red. S. Grabias, M. Kurkowski, Lublin

Czasopismo: Strefa logopedy cz. I Teoria, Opóźniony rozwój mowy, styczeń 2020 nr 10

Emiluta-Rozya D., 2007, Opóźniony rozwój mowy a opóźnienie rozwoju mowy, [w]: Poradnik Językowy, Kraków