Czy zdarzyło Ci się martwić, że Twoje dziecko mówi inaczej niż rówieśnicy? Wymowa to
ważny element komunikacji, a trudności w tej sferze mogą wywoływać niepokój u rodziców.
Wady wymowy nie tylko utrudniają porozumiewanie się, ale mogą też wpływać na pewność
siebie dziecka i jego kontakty z rówieśnikami.
Dlaczego tak się dzieje? Czy można temu zapobiec? Jak pomóc dziecku? Sprawdźmy!
Co to są wady wymowy?
Wady wymowy to po prostu błędy w wymawianiu dźwięków mowy. Mogą to być różne
sytuacje: dziecko może zamieniać jedną głoskę na inną (np. mówi „lybak” zamiast „rybak”),
opuszczać trudniejsze dźwięki albo wymawia je w sposób zniekształcony. Czasem takie
trudności są zupełnie naturalnym etapem w rozwoju mowy, ale jeśli utrzymują się zbyt długo,
mogą wymagać wsparcia logopedy.
Czemu to takie ważne? Bo wymowa to nie tylko kwestia wyraźnego mówienia. To także
sposób, w jaki dziecko buduje swoje relacje z innymi i radzi sobie w szkole. Problemy z
mową mogą sprawić, że dziecko czuje się niepewnie i zaczyna unikać mówienia, co tylko
pogłębia problem.
Skąd się biorą wady wymowy?
Przyczyn jest wiele, a często są one ze sobą powiązane. Niektóre wynikają z budowy
narządów artykulacyjnych dziecka, inne mają podłoże neurologiczne lub środowiskowe.
1)Problemy z budową narządów mowy i wady zgryzu
Nieprawidłowy zgryz – np. zgryz otwarty, tyłozgryz czy przodozgryz – to jedna z możliwych przyczyn
trudności w artykulacji, choć to raczej zaburzone funkcje oraz wady wymowy będę powodować wady zgryzu. Dziecko z nieprawidłowym zgryzem może mieć kłopot z prawidłowym
ułożeniem języka podczas mówienia, co prowadzi np. do seplenienia. Podobnie działa
skrócone wędzidełko języka, które ogranicza ruchy języka i utrudnia realizację takich
dźwięków jak „r” czy „l”. Zanim jednak zdecydujesz się na zabieg, dobrze i uważnie niech neurologopeda oceni funkcje i zakresy ruchu.
2)Nieprawidłowe napięcie mięśniowe
Warto zwrócić uwagę na napięcie mięśniowe w obrębie twarzy i jamy ustnej. Niektóre dzieci
mają obniżone napięcie, co sprawia, że mięśnie języka, warg czy policzków są zbyt słabe, by
odpowiednio kontrolować ruchy potrzebne do mówienia. Z kolei wzmożone napięcie może
prowadzić do problemów z koordynacją ruchową narządów mowy.
3)Alergie i problemy z oddychaniem
Dzieci z alergiami, nawracającymi infekcjami górnych dróg oddechowych czy przerostem
migdałków mogą oddychać przez usta zamiast przez nos. Taki sposób oddychania wpływa
na rozwój całego aparatu artykulacyjnego, a także może powodować nieprawidłowe napięcie
mięśni w obrębie jamy ustnej.
4)Nieprawidłowe odruchy ssania, żucia i gryzienia
Prawidłowe ssanie, gryzienie i żucie w okresie niemowlęcym to nie tylko sposób na
zdobywanie pożywienia – te odruchy mają ogromny wpływ na rozwój narządów mowy. Jeśli
dziecko długo korzysta z butelki lub smoczka, może to prowadzić do nieprawidłowości w
układzie zgryzu i osłabienia mięśni jamy ustnej. Podobnie jest w przypadku diety – brak
twardszych pokarmów w jadłospisie dziecka ogranicza możliwość trenowania mięśni
odpowiedzialnych za mowę.
5)Słuch i różnicowanie dźwięków
Słuch jest kluczowy w nauce mowy. Nawet drobne zaburzenia słuchu – np. z powodu
przewlekłych infekcji ucha – mogą prowadzić do trudności w różnicowaniu dźwięków. Jeśli
dziecko nie słyszy dobrze, będzie miało problem z odtwarzaniem prawidłowych dźwięków.
6)Czynniki środowiskowe i emocjonalne
Środowisko, w którym dorasta dziecko, ma ogromne znaczenie. Jeśli w domu mało się
rozmawia, dziecko może nie mieć wystarczających wzorców językowych. Ważne jest też, by
unikać „dziecinnej” mowy – mówienie do dziecka w sposób przesadnie uproszczony czy
przekręcanie słów może sprawić, że maluch zacznie utrwalać błędne wzorce.
Jakie są rodzaje wad wymowy?
Wady wymowy są bardzo różnorodne i zależą od tego, które dźwięki sprawiają trudność.
- Seplenienie (sygmatyzm)
Nieprawidłowa wymowa głosek [s], [z], [c], [dz] oraz ich miękkich i szumiących
odpowiedników. - Rotacyzm
Trudności z głoską [r], która może być pomijana, zastępowana (np. [l] lub [j] zamiast [r]) lub
zniekształcana. - Kappacyzm i gammacyzm
Nieprawidłowa artykulacja głosek [k] i [g], często zamienianych na [t] i [d]. - Mowa bezdźwięczna
Zastępowanie głosek dźwięcznych ich bezdźwięcznymi odpowiednikami. Np. [dom]
→ [tom]. - Nosowanie (rhinolalia)
Głoski brzmią „nosowo”, często z powodu przerostu migdałków lub rozszczepu
podniebienia. - Wady głosek [p], [b], [m], [w], [f]
Problemy z wymową wynikające z osłabienia mięśni warg.
Przykład: [mama] → [baba]. - Wady głosek [t], [d], [n], [l]
Trudności z prawidłowym ułożeniem języka/granica łuku zębowego górnego i dziąsła. Często są wypowiadane międzyzębowo lub z naciskiem na górny łuk zębowy.
Czy terapia logopedyczna wad wymowy jest trudna?
Terapia wad wymowy wcale nie musi być uciążliwa! Najważniejsze to zacząć działać
odpowiednio wcześnie. Wszystko zaczyna się od diagnozy, podczas której logopeda
sprawdza, z czym dokładnie ma do czynienia. Następnie opracowuje plan terapii –
indywidualny i dostosowany do potrzeb dziecka.
Podczas terapii dziecko uczy się prawidłowego układania języka, ćwiczy mięśnie
odpowiedzialne za artykulację i rozwija słuch fonemowy (czyli zdolność do rozróżniania
dźwięków). Logopeda wykorzystuje różne metody – od zabaw, przez ćwiczenia ruchowe, po
specjalne gry, które ułatwiają mu utrwalić poprawny wzorzec wymowy.
Współpraca specjalistów – klucz do sukcesu
Czasem w terapii potrzebne jest wsparcie innych specjalistów. Jeśli problem leży np. w
zgryzie, konieczna będzie pomoc ortodonty. Gdy dziecko ma problemy ze słuchem, lub nie
różnicuje dźwięków podobnych, warto odwiedzić laryngologa. W niektórych przypadkach
wsparcia udziela też psycholog lub neurolog. Holistyczne podejście – czyli spojrzenie na dziecko całościowo – pozwala znaleźć i wyeliminować wszystkie przeszkody na drodze do
prawidłowej wymowy.
Co możesz zrobić jako rodzic?
Twoja rola jest nieoceniona! To Ty spędzasz z dzieckiem najwięcej czasu i możesz pomóc
mu w codziennym ćwiczeniu. Wystarczy kilka minut dziennie, by razem z dzieckiem bawić
się w ćwiczenia zalecone przez logopedę. Ważne jest też, by rozmawiać z dzieckiem, czytać
mu książki i stymulować rozwój językowy w naturalny sposób.
Dzięki odpowiedniej terapii i Twojemu wsparciu dziecko ma szansę mówić wyraźnie i
poprawnie. Najważniejsze to działać – im wcześniej, tym lepiej!